تبلیغات
محیط زیست ما ...
 
 
 
انجمن علمی محیط زیست دانشگاه عمران و توسعه

چگونگی ارزیابی توان اکولوژیکی محیط زیست

نویسنده : عضو انجمن | تاریخ : 01:19 ب.ظ - پنجشنبه 4 خرداد 1396

نویسنده: شبنم کرمی

ارزیابی توان اکولوژیکی محیط زیست /سرزمین، مرحله میانی فرایند آمایش سرزمین یا برنامه ریزی محیط زیست است (بازینسکی 1985). در واقع ارزیابی سرزمین اطلاعات اساسی برای مرحله دوم آمایش سرزمین که شامل انتخاب متناسب‌ترین استفاده از سرزمین و نظام مدیریت است، را فراهم می‌نماید، زیرا هدف آمایش سرزمین تعیین نتایج فیزیکی، بیولوژیکی و اقتصادی اجتماعی انتخاب متناسب‌ترین و ممکن‌ترین نوع کاربری سرزمین در یک تکه از سرزمین (منطقه برنامه ریزی) است. در راستای برآورده کردن این هدف، ارزیابی توان اکولوژیکی سرزمین / محیط زیست در تعیین نتایج فیزیکی و بیولوژیکی (اکولوژیکی) انتخاب یاد شده نقش دارد. از این قرار، ارزیابی سرزمین شامل پیش بینی (بر اساس تجربیات محلی) یا سنجش (بر اساس استنتاج اطلاعات بدست آمده از محل و یا جای دیگر) کیفیت سرزمین برای یک کاربری خاص از نظر تولید (محصول یا ظرفیت برد)، آسیب پذیری (فرسایش، آلودگی، کاهش تنوع گونه‌ای) و نیازمندیهای مدیریت است.

این سنجش با مقایسه ویژگیهای اکولوژیکی (تجزیه و تحلیل و جمع بندی شده در یگانهای زیست محیطی) و مدلهای اکولوژیکی ساخته شده برای کاربریها انجام می‌پذیرد. در ایران نیز ارزیابی و طبقه بندی محیط زیست / سرزمین با انجام مقایسه بین ویژگیهای اکولوژیکی آبخیز و مدلهای اکولوژیکی به عمل می‌آید.

مدلهای اکولوژیکی که برای این هدف در ایران توسط نگارنده ساخته شده‌اند حاصل مرارتها و تجربیات پیش کسوتان علوم منابع طبیعی و محیط زیست ایران (از سالهای 1340) و سایر کشورها (از 1960) هستند. به عبارت دیگر با جمع آوری نتایج بررسیهای انجام یافته در سرزمین ایران و کشورهایی که از نظر اکولوژیکی به ایران شباهت دارند، یک دسته مدل اکولوژیکی در ایران تهیه گردیده‌اند (مخدوم 1364). به مرور با انجام بررسیهای متعدد و ارزیابی توان اکولوژیکی سرزمین، مدلهای اکولوژیکی یاد شده اصلاح شده. به شکل حاضر درآمده‌اند

   



مدلهای اکولوژیکی ایران ویژگیهای زیر را دارند:
1- برای هر کاری (به استثنای کشاورزی و مرتعداری) یک مدل جداگانه تهیه شده است.
2- مدلهای اکولوژیکی برای ارزیابی چند عامله ساخته شده‌اند.
3- مدلهای اکولوژیکی بودن چند رخداد را در واحد زیست محیطی دال بر داشتن توان سرزمین برای کاربری مورد نظر به حساب می‌آورند.
4- مدلهای اکولوژیکی بر این قاعده متفق القول هستند که برای نمایش بهترین توان سرزمین، داشتن وضعیت بهینه در پارامترهای اکولوژیکی سرزمین شرط لازم است.
5- شرط اساسی تعیین توان با این مدلها، در نظر گرفتن توان طبیعی محیط بدون انجام اصلاحات است. به عبارت دیگر این مدلها توان طبیعی محیط با توان بالقوه را نشان می‌دهند.
6- مدل‌های اکولوژیکی در عین نشان دادن توان سرزمین، درجه مرغوبیت توان را نیز نشان می‌دهند (طبقه بندی سرزمین). از این رو با استفاده از مدلهای اکولوژیکی ایران، ارزیابی و طبقه بندی سرزمین توأم انجام می‌پذیرد.
7- طبقه بندی توان در مدلهای اکولوژیکی نسبت به شرایط تمامی ایران ساخته شده است نه نسبت به شرایط محلی یک منطقه و یا آبخیز.
به عنوان مثال، بخشهایی از دشت مغان برای کشت فاریاب توان درجه 2 (طبقه 2) دارند. طبقه 2 توان یاد شده نسبت به کل کشور ارزیابی شده است. چه بسا امکان دارد در دشت مغان این توان درجه یک باشد. علت اتخاذ چنین سیاستی برای سهولت در به کارگیری نتایج ارزیابی برای آمایش سرزمین ایران بوده است.
بنابراین، بر طبق آنچه تا کنون گفته شده است، ارزیابی و طبقه بندی سرزمین / محیط زیست در ایران از مقایسه ویژگیهای اکولوژیکی هر واحد زیست محیطی با مدل اکولوژیکی کاربری مورد نظر به عمل می‌آید.
در زیر مدل‌های اکولوژیکی ایران، برای کاربریهای معمول و مهم در کشور که به صورت مدلهای حرفی (جفرز 1982) هستند ارائه می‌گردند. ناگفته نماند که این گونه مدلها به صورت مدلهای ریاضی نیز ساخته شده‌اند (مخدوم 1993.

مدل اکولوژیکی کاربری جنگلداری

این مدل برای نشان دادن توان و درجه مرغوبیت (طبقه بندی) سرزمین برای انجام کاربری جنلگداری در جنگلهای طبیعی به طور عام و جنگلداری دست کاشت، به طور خاص است.

طبقه یک

سرزمین هیچ گونه محدودیتی برای رشد جنگل تجارتی ندارد.
گردایشی از ویژگیهای زیر در یگان زیست محیطی برقرار است.
- ارتفاع از سطح دریا در نیمرخ شمالی البرز: صفر تا 1000 متر
- درصد شیب: صفر تا 25
- بافت و نوع خاک: خاک قهوه‌ای نیمه مرطوب جنگلی با بافت رسی لومی
- شرایط زهکشی خاک: خاک قابل نفوذ با زهکشی متوسط تا کامل
- عمق خاک: عمیق.
- ساختمان خاک: خاک با دانه بندی ریز تا متوسط سنگریزه و تحول یافته
- درجه حاصلخیزی خاک: عالی
- رویش سالانه در هکتار درختان: بیش از 6 متر مکعب
- درصد تراکم پوشش گیاهی: بیش از 80
- گونه‌های درختی جامعه / تیپ گیاهی: شاخص رشد خیلی زیاد و چوب تجارتی با ارزش درجه یک
- اقلیم سرزمین این طبقه در فصل رشد دمای خیلی زیاد ندارد که تبخیر وتعرق را به خطر اندازد. سنگ مادر این طبقه می‌تواند سنگ آهک یا سنگ رس باشد.

طبقه دو

سرزمین محدودیت خیلی کمی برای رشد جنگل تجارتی دارد. گردایشی از ویژگیهای زیر در یگان زیست محیطی برقرار است:
- ارتفاع از سطح دریا در نیمرخ شمالی البرز: صفر تا 1000 متر.
- درصد شیب: صفر تا 35
- بافت و نوع خاک: خاک قهوه‌ای نیمه مرطوب جنگلی با بافت لومی رسی
- شرایط زهکشی خاک: خاک با زهکشی متوسط تا خوب
- عمق خاک: عمیق
- ساختمان خاک: خاک با دانه بندی ریز تا متوسط با کمی سنگریزه و تحول یافته
- درجه حاصلخیزی خاک: خوب
- رویش سالانه در هکتار درختان: تا 6 مترمکعب
- درصد تراکم پوشش گیاهی: تا 80 درصد (معمولاً 80-60 درصد)
- گونه‌های درختی جامعه / تیپ گیاهی: شاخص رشد زیاد و چوب تجارتی درجه یک
- سنگ مادر سرزمین در این طبقه می‌تواند سنگ آهک، سنگ رس، سنگهای آذرین بیرونی و یا خاکهای آبرفتی (دشتهای سیلابی) باشد.
*تفاوتهای عمده با طبقه یک: زهکشی متوسط، یا عمق محدود ریشه یابی، یا حاصلخیزی کمتر و یا اقلیم با دمای خیلی بالا یا خیلی پایین

طبقه سه

سرزمین محدودیت نسبتاً متوسطی برای رشد جنگل تجارتی دارد. گردایشی از ویژگیهای زیر در یگان زیست محیطی برقرار است.
- ارتفاع از سطح دریا: صفر تا 1400 متر
- درصد شیب: صفر تا 45
- بافت و نوع خاک: خاک قهوه‌ای جنگلی یا خاک قهوه‌ای با بافت لومی رسی
- شرایط زهکشی خاک: خاک با زهکشی نسبتاً ناقص تا خوب
- عمق خاک: متوسط تا خوب
- ساختمان خاک: خاک با دانه بندی ریز تا متوسط همراه با سنگریزه و تحول یافته
- درجه حاصلخیزی خاک: متوسط تا خوب
- رویش سالانه در هکتار درختان: تا 5 مترمکعب
- درصد تراکم پوشش گیاهی: تا 70 درصد (معمولاً 70-50 درصد)
- گونه‌های درختی جامعه / تیپ گیاهی: شاخص رشد زیاد و چوب تجارتی درجه یک
- سنگ مادر سرزمین در این طبقه می‌تواند سنگ آهک، سنگ رس، سنگ گرانیت توده‌ای، سنگهای آذرین بیرونی و یا شیست و یا خاکهای آبرفتی (دشتهای سیلابی) باشد.
* تفاوتهای عمده با طبقه یک و دو: اقلیم با دمای خیلی بالا یا خیلی پایین، یا نامتعادل بودن رطوبت در خاک، یا حاصلخیزی کمتر، با غیر قابل نفوذ بودن خاک و یا عمق محدودتر ریشه یابی.

طبقه چهار

سرزمین محدودیت متوسطی برای رشد جنگل تجارتی دارد. گردایشی از ویژگیهای زیر در یگان زیست محیطی برقرار است:
- ارتفاع از سطح دریا: 400-1800 متر
- درصد شیب: صفر تا 55
- بافت و نوع خاک: راندزین قهوه‌ای با بافت لومی یا خاک قهوه‌ای یا خاک قهوه‌ای تیره یا خاکهای آهکی قهوه‌ای رگوسول، لیتوسول با بافت لومی شنی یا لومی رسی شنی
- شرایط زهکشی خاک: خاک با زهکشی ناقص تا متوسط
- عمق خاک: متوسط تا عمیق
- ساختمان خاک: زیردانه تا نیمه درشت همراه با قلوه سنگ با تحول یافتگی کم تا متوسط
- درجه حاصلخیزی خاک: کم تا متوسط
- رویش سالانه در هکتار درختان: تا 4 مترمکعب
- درصد تراکم پوشش گیاهی: تا 60 درصد (معمولاً 60-40 درصد)
- گونه‌های درختی جامعه / تیپ گیاهی: شاخص رشد متوسط و چوب درجه 2 تجارتی
- سنگ مادر سرزمین در این طبقه می‌تواند سنگ آهک، سنگن رس، سنگ گرانیت توده‌ای، سنگ‌های آذرین بیرونی، شیست، ماسه سنگ، لس و یا خاکهای آبرفتی دشتهای سیلابی باشد.

طبقه پنج

سرزمین محدودیت شدیدی برای رشد جنگل تجارتی دارد. گردایشی از ویژگیهای زیر در یگان زیست محیطی برقرار است.
- ارتفاع از سطح دریا: 1800-2600 متر
- درصد شیب: صفر تا 65
- بافت و نوع خاک: رگوسول، لیتوسول با بافت لومی شنی یا شنی لومی یا رسی لومی
- شرایط زهکشی خاک: خاک با زهکشی فقیر تا متوسط
- عمق خاک: کم عمق تا متوسط
- ساختمان خاک: کم تحول یافته تا نیمه تحول یافته با دانه بندی متوسط تا درشت همراه با سنگ (لیتوسول)
- درجه حاصلخیزی خاک: کم
- رویش سالانه در هکتار درختان: تا 3 مترمکعب
- درصد تراکم پوشش گیاهی: تا 50 درصد (معمولاً 50-30 درصد)
- گونه‌های درختی جامعه / تیپ گیاهی: شاخص رشد کم و چوب درجه 2 و 3 تجارتی
- سنگ مادر سرزمین می‌تواند یکی از سنگهای مندرج در طبقه 4 باشد.

طبقه شش

سرزمین محدودیت خیلی شدیدی برای رشد جنگل تجارتی دارد. گردایشی از ویژگیهای زیر در یگان زیست محیطی برقرار است:
- ارتفاع از سطح دریا: صفر
2600 متر
- درصد شیب: صفر تا 75
- بافت و نوع خاک: رگوسول یا لیتوسول با بافت شنی یا خاکهای شور و قلیایی با بافت رسی یا لومی شنی
- شرایط زهکشی خاک: خاک با زهکشی خیلی فقیر (خشکی خاک)
- عمق خاک: کم عمق
- ساختمان خاک: کم تحول یافته تا نیمه تحول یافته با دانه بندی متوسط تا درشت و گاهی همراه با سنگ (لیتوسول)
- درجه حاصلخیزی خاک: خیلی کم
- رویش در هکتار درختان: تا 2 مترمکعب
- درصد تراکم پوشش گیاهی: تا 40 درصد (معمولاً 40-20 درصد)
- گونه‌های درختی جامعه /تیپ گیاهی: شاخص رشد خیلی کم و چوب درجه 3 تجارتی
- سنگ مادر سرزمین می‌تواند یکی از سنگهای مندرج در طبقه 4 باشد.

طبقه هفت

سرزمین محدودیت خیلی شدیدی برای رشد جنگل تجارتی دارد. گردایشی از ویژگیهای زیر در یگان زیست محیطی برقرار است:
- ارتفاع از سطح دریا: صفر
2800 متر
- درصد شیب: بیش از 75
- بافت و نوع خاک: رگوسول یا لیتوسول، به صورت ورقه نازکی بر روی سنگ مادر
- شرایط زهکشی خاک: خاک با زهکشی خیلی فقیر
- ساختمان خاک: تحول نیافته
- درجه حاصلخیزی خاک: فقیر
- درصد تراکم پوشش گیاهی: تا 40 درصد (معمولاً 40-10 درصد)
- گونه‌های درختی جامعه / تیپ گیاهی: شاخص رشد ناچیز و چوب غیر تجارتی
- سنگ مادر سرزمین می‌تواند یکی از سنگهای مندرج در طبقه 4 باشد.