تبلیغات
محیط زیست ما ...
 
 
 
انجمن علمی محیط زیست دانشگاه عمران و توسعه

بررسی اثرات زیست محیطی صنایع پتروشیمی تولید کننده PET-PTA

نویسنده : عضو انجمن | تاریخ : 09:33 ق.ظ - یکشنبه 23 آبان 1395

بهار انصاری
صنایع پتروشیمی با توجه به ترکیبات متنوع آن و نیز به واسطه دارا بودن فلزات سنگین، از پتانسیل ایجاد آثار سوء بر بهداشت و سلامت افراد و تخریب محیط زیست را برخوردارند. در این مطالعه اثرات زیست محیطی ناشی از فعالیت صنعت پتروشیمی تولید کننده PET- PTA واقع در منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه به اینکه عمده صنایع پتروشیمی موجود در این منطقه در مجاورت خورها احداث شده اند، آلودگیهای ناشی از این صنایع، خورهای موجود در منطقه را بعنوان مهمترین اکوسیستمهای دارای تنوع زیستی بالا تحت تاثیر قرار 
می دهد. جهت بررسی آثار سوء ناشی از صنعت پتروشیمی مورد مطالعه از روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) استفاده شده است. در این روش دو معیار اثر بر سلامت و بهداشت افراد و تخریب زیست محیطی مورد سنجش قرار گرفته است. معیار اثر بر سلامت و بهداشت افراد با اولویت بندی اثر انتشار آلاینده ها بر کارکنان منطقه ویژه و افراد بومی پیرامون آن و معیار تخریب زیست محیطی از طریق اولویت بندی دو معیار میزان آلودگی و حساسیت محیط پذیرنده نمره دهی و ارزشگذاری شده است. بر اساس نتایج اندازه گیریهای دوره ای و ماهیت فعالیتهای صنعت پتروشیمی مورد مطالعه، 9 نوع آلاینده عمده شامل فلزات سنگین، ترکیبات نفتی،COD ، TSS،H2S ، CO، NOx ، SOx و ذرات معلق ارزشگذاری و مورد مقایسه قرار گرفته اند. نتایج این مطالعه نشان می دهد که آلودگی آب، مهمترین عامل آلاینده محیطی ناشی از فعالیت صنعت مذکور می باشد. همچنین آلودگی زیست محیطی ناشی از تخلیه پساب خروجی سیستمهای تصفیه مجتمعهای صنعتی به خورهای اطراف به ویژه خور زنگی قابل تامل است. میزان TSS و ترکیبات نفتی با وزنهای بترتیب 326/0 و 235/0 مهمترین آلاینده های آب به لحاظ میزان آلودگی و آثار سوء وارده بر محیط پذیرنده شناسایی شده و می بایست کنترل گردد. تاثیرگذاری آلودگی هوا ناشی از  انتشار آلاینده های گازی شکل و ذرات معلق نیز در اولویت دوم اهمیت شناخته شده است.


مقدمه

مجتمع پتروشیمی تولید کننده  [1]PET- PTA در منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر در شمال غربی خلیج فارس و جنوب ایران واقع شده است. این منطقه به دلیل استقرار واحدهای صنعتی پتروشیمی از اهمیت استراتژیک بسیار زیادی برخوردار است (1). مهمترین اکوسیستمهای آبی واقع در محدوده مطالعاتی خور موسی، خور ماهشهر، خور جعفری و خور زنگی می باشند. وجود مواد مغذی فراوان و شرایط مساعد دمایی در خورهای منطقه باعث غنا و فراوانی انواع گونه های کفزی نظیر پرتاران، تانائیداسه ها، کم تاران و ماهیانی نظیر ساردین، زمین کن و غیره شده است. همچنین انواع پرندگان آبزی و کنار آبزی که بسیاری از‌ آنها بومی منطقه می باشند و یا هر ساله جهت زمستان گذرانی از مناطق سردسیر به این منطقه مهاجرت می کنند، حاکی از اهمیت اکولوژیکی خورهای اطراف منطقه مورد مطالعه می باشد (2).

در بررسی اثرات زیست محیطی ناشی از صنعت پتروشیمی مورد مطالعه و اولویت بندی آلودگیها از روش تحلیل سلسله مراتبی[2](AHP) استفاده گردیده است. این روش که توسط Saaty در دهه 1970 پیشنهاد گردیده، از جامع ترین سیستمهای طراحی شده برای تصمیم گیری با معیارهای چند گانه است. زیرا این تکنیک امکان فرموله کردن مساله را بصورت سلسله مراتبی فراهم می کند و همچنین امکان در نظر گرفتن معیارهای مختلف کمی و کیفی را در مساله دارد. (16 و 17)  این فرایند گزینه های مختلف را در تصمیم گیری دخالت داده و امکان تحلیل حساسیت روی معیارها و زیر معیارها را دارا می باشد. علاوه بر این بر مبنای مقایسه زوجی بنا نهاده شده و داوری و محاسبات را تسهیل می نماید (18). همچنین میزان سازگاری و ناسازگاری تصمیم را نشان می دهد که از مزایای ممتاز این تکنیک در تصمیم گیری چند معیاره می باشد. این روش از یک مبنای تئوریک قوی برخوردار بوده و بر اساس اصول بدیهی بنا نهاده شده است (3 و 19). مقالات متعددی در مورد نحوه استفاده از این روش در طرحها و پروژه های زیست محیطی تدوین گردیده است. مقاله ای با عنوان ارزش گذاری نیروگاهها بر اساس مواد منتشره غیر رادیواکتیو با استفاده از روش AHPبه چاپ رسیده است. در این مطالعه، اثرات سوء زیست محیطی ناشی از انتشار آلاینده های 10 نوع نیروگاه ارزشگذاری شده است. در نهایت نیروگاههای هسته ای، آبی، ژئوترمال و بادی بعنوان گزینه های برتر و دارای اثرات سوء زیست محیطی کمتر انتخاب گردیده اند (20). همچنین ارزیابی اثرات اقتصادی- اجتماعی ناشی از احداث و بهره برداری از یک کارخانه بازیافت LPG در کشور هند با استفاده از این روش انجام گردیده است. بدین ترتیب که محاسبه وزن معیارها بر اساس نظرسنجی از مردم روستاها و شهرهای همجوار انجام شده و نتایج نشان می دهد که تامین آب بعنوان مهمترین مشکل برای افراد شهری و روستایی می باشد (21). در مقاله ای که توسط  Julius Solnes به چاپ رسیده، شاخص گذاری کیفیت زیست محیطی توسعه سه صنعت بر اساس مسائل اقتصادی- اجتماعی شامل احداث یک کارخانه آلومینیوم، پالایشگاه نفت 6 میلیون تنی و توسعه صنایع منطقه ای موجود با استفاده از روش فوق الذکر انجام شده است. نتایج نهایی نشان داده است که توسعه صنایع منطقه ای با کمترین اثرات زیست محیطی جهت احداث انتخاب گردیده است (22).

مواد و روشها

در این مطالعه، روند کلی جهت بررسی اثرات ناسازگار زیست محیطی ناشی از صنعت پتروشیمی مورد مطالعه از کل به جزء یا روش قیاسی می باشد. بدین ترتیب ابتدا آلودگیهای زیست محیطی با توجه به وضعیت محیط زیست تحت اثر و ویژگیهای فرایندی صنعت پتروشیمی بر اساس اهمیت اولویت بندی گردیده است. پس از تعیین مهمترین آلودگیهای زیست محیطی، نتایج آزمایشات انجام شده در 4 دوره اندازه گیری بررسی گردیده و میانگین میزان آلاینده های تولیدی با حدود استانداردهای زیست محیطی مورد مقایسه قرار گرفته است. در مرحله بعد، با توجه به ماهیت فعالیتهای مجتمع پتروشیمی، آلاینده های دارای مقادیر بالاتر از حد استاندارد بعنوان شاخص تعیین اثرات سوء بر محیط زیست بر اساس دو معیار اصلی تخریب محیط زیست و اثر بر سلامت و بهداشت که هر کدام به زیر معیارهایی رده بندی شده اند، با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی(AHP) مقایسه زوجی و اولویت بندی گردیده اند. در این روش ابتدا ساختار فرایند تحلیل سلسله مراتبی با هدف تعیین آلودگیهای شاخص ناشی از صنعت پتروشیمی مورد مطالعه تشکیل گردید. سپس دو معیار اثر بر محیط طبیعی و اثر بر محیط انسانی بعنوان معیارهای اصلی در سطح دوم در نظر گرفته شده اند. در سطح سوم اثر بر محیط طبیعی به دو زیر معیار محیط فیزیکوشیمیایی و محیط بیولوژیک تقسیم شده است. اثر بر محیط انسانی نیز به اثر بر سلامت کارکنان داخل سایت و افراد بومی نزدیکترین مراکز جمعیتی به منطقه (سربندر و بندر ماهشهر) طبقه بندی گردیده است. در سطح آخر، انواع آلودگیهای موجود در منطقه بعنوان گزینه های فرضی انتخاب و مورد مقایسه قرار گرفته اند. ساختار فرایند سلسله مراتبی اولویت بندی آلودگیهای ناشی از مجتمع پتروشیمی مورد مطالعه در نمودار شماره (1) ارائه شده است.

در مرحله بعد ماتریس ارجحیت هر سطح نسبت به سطح بالا تشکیل گردیده است. به این ترتیب که پارامترهای هر سطح در سطر و ستون ابتدایی ماتریس قرار گرفته اند. سپس کلیه پارامترها نسبت به هر یک از پارامترهای سطح بالاتر با یکدیگر مقایسه زوجی شده اند. اگر اهمیت شاخصهای موجود در سطر (i) بیشتر از شاخصهای واقع در ستون (j) باشد، میزان اهمیت با عدد صحیح و اگر اهمیت شاخصهای موجود در ستون (j)  بیشتر از شاخصهای واقع در سطر (i) باشد، میزان اهمیت با عدد کسری نشان داده شده است.

       

اثر بر  محیط طبیعی

 
 
       
 
 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

               
   

آلودگی صوتی

 
     

آلودگی هوا

 
 

آلودگی آب

 
 
 
 

نمودار شماره (1): ساختار فرایند سلسله مراتبی اولویت بندی آلودگیهای ناشی از مجتمع پتروشیمی مورد مطالعه

 

 

 

 

 

 

 

طبقات مقدار اثر و امتیازات آندر مقایسه عنصر i با عنصر j  عبارتند از :

  • اهمیت مساوی :  1
  • اهمیت کم i بر  j:  3
  • اهمیت زیاد i بر  j:  5
  • اهمیت خیلی زیاد  i بر  j:  7
  • اهمیت مطلق i بر  j:  9
  • ترجیحات بین فواصل  i بر  j:  2، 4، 6، 8   (4 و 5 )

در این روش w1ها به گونه ای تعیین می شوند که روابط زیر صادق باشند: 

a11 w1 + a12 w2 + … + a1n wn = λ.w1

a21 w1 + a22 w2 + … + a2n wn = λ.w2

.

 

         an1 w1 + an2 w2 + … + ann wn = λ.wn

 

در معادله زیر، aijترجیح عنصر iام بر jام است و wiنیز وزن عنصر iام و λ یک عدد ثابت می باشد. در این روش وزن عنصر iام (یعنی wi) طبق تعریف بالا برابر است با:  

i= 1, 2,…, n                                                                         Wi = 1/λn  ∑aij wj

                      j=1

دستگاه معادلات فوق را می توان بصورت زیر نوشت:

A. W = λ. W

که همان ماتریس مقایسه زوجی {یعنی A= [aij] }  و W بردار وزن و λ یک اسکالر (عدد) است. برای هر ماتریس A اگر دترمینان ماتریس (A- λ.I) را محاسبه نموده و آن را مساوی صفر قرار دهیم، مقادیر ویژه (λ ها) محاسبه می شوند. وزن نهایی هر گزینه نیز با تلفیق وزنهای نسبی مشخص می گردد (23).

نظر به اینکه انجام محاسبات ریاضی و مراحل پیچیده فوق برای هر یک از ماتریسهای ارجحیت وقت گیر است، در روش بردار ویژه، وزن نسبی معیارها و گزینه ها با استفاده از نرم افزار Expert Choice محاسبه گردیده است.

 با توجه به اینکه در تجزیه و تحلیل اثرات، آلودگی آب در اولویت نخست به لحاظ اهمیت شناخته شده است، لذا در مرحله آخر ساختار فرایند تحلیل سلسله مراتبی جهت تعیین مهمترین آلاینده های آب با در نظر گرفتن معیارها و زیر معیارهایی تشکیل شده و کلیه آلاینده های بالاتر از حد استاندارد با توجه به نحوه تاثیر بر محیط زیست و معیارهای در نظر گرفته شده ارجحیت بندی گردیده است. 

نتایج

الف. ارزشگذاری مهمترین آلودگیهای زیست محیطی

با توجه به فاصله مراکز جمعیتی با منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر، اثرات ناشی از انتشار آلاینده ها بر سلامت و بهداشت افراد کم می باشد. لذا در تعیین آلودگیهای شاخص ناشی از صنعت پتروشیمی مورد مطالعه، اثرات ناسازگار بر محیط طبیعی با وزن 800/0 نسبت به محیط انسانی با وزن 200/0 دارای امتیاز و اهمیت بالاتر تشخیص داده شده است.

 

- اثر بر محیط طبیعی

در محیط طبیعی، پارامترهای محیط فیزیکی به عنوان پایه و اساس بخشهای دیگر محیط ها خصوصاّ محیط بیولوژیکی مطرح بوده و اثرات ناشی از آلودگیهای تولیدی بر این محیط بطور مستقیم می باشد. عمده‌ترین اثرات منفی بر محیط بیولوژیک، شامل اثر بر عملکرد زیستگاههای آبی و تنوع و تراکم جمعیت گونه های آبزی بطور غیر مستقیم و عمدتا از طریق آلودگی آب است. بنابراین اثر بر محیط فیزیکوشیمیایی با وزن 667/0 از امتیاز بالاتری نسبت به محیط بیولوژیک برخوردار می باشد. از آنجائیکه خورها حد فاصل خشکی و دریا بوده و از مناطق جزر و مدی محسوب می شوند، به هنگام جزر آلودگی را به آبهای دریای خلیج فارس انتقال می دهند (6). نتایج اندازه گیری های انجام شده نشان می دهد که در مواردی خروجی سیستمهای تصفیه فاضلاب مجتمع پتروشیمی مورد مطالعه و سایر صنایع پتروشیمی واقع در منطقه به خورهای اطراف دارای مقادیر بالاتر از حد استاندارد تخلیه به آبهای سطحی 
می باشد. همچنین اندازه گیریهای انجام شده از کیفیت آب در بخش محصور و بخش آزاد خور زنگی و خور جعفری که از جمله نزدیکترین خورها به صنایع پتروشیمی موجود در این منطقه می باشند، حاکی از آلودگی آنها به مواد شیمیایی و ترکیبات نفتی است (1). بنابراین می توان اظهار نمود که آلودگی آب از مهمترین آلودگیها در سطح منطقه ویژه بدلیل فعالیت صنایع پتروشیمی بشمار می آید. از طرفی بالا بودن غلظت گازهای خروجی از دودکشها و تجهیزات نظیر NOx, SOx و H2S از طریق ایجاد باران اسیدی با افزایش اسیدیته آب بطور غیر مستقیم بر کیفیت خورهای منطقه و زیست آبزیان موجود در آنها تاثیرات سوء قابل توجهی دارد (7). بنابراین در ماتریس مقایسه گزینه ها نسبت به محیط فیزیکوشیمیایی و بیولوژیکی، آلودگی هوا بترتیب با وزن 259/0 و 214/0 در اولویت دوم اهمیت قرار گرفته است. مدیریت پسماندها در مجتمع پتروشیمی مورد مطالعه تدوین شده و فهرست پسماندها و نحوه دفع آنها تعیین گردیده است. همچنین بر اساس نتایج اندازه گیری از خروجی سه زباله سوز در سطح سایت مجتمع پتروشیمی مورد مطالعه که آلاینده های خروجی آنها عمدتا در حد استاندارد است، می توان اظهار نمود اثر آلودگی مواد زائد جامد بر محیط طبیعی کم می باشد (8 و 9). لذا در ماتریس مقایسه ای، آلودگی ناشی از مواد زائد جامد نسبت به محیط طبیعی در اولویت سوم می باشد. اثرات سوء ناشی از آلودگی صدا در سایت پتروشیمی نیز عموما در بحث سلامت و بهداشت افراد ساکن در منطقه و کارکنان صنایع مطرح بوده و در اولویت آخر قرار گرفته است. در جدول شماره (1) و نمودار شماره (2) وزن گزینه ها نسبت به هر یک از معیارها در محیط طبیعی نشان داده شده است.

 

جدول شماره (1): وزن اثرات آلودگیهای ناشی از صنعت پتروشیمی مورد مطالعه بر محیط فیزیکوشیمیایی و بیولوژیکی

 

اثر بر کل محیط طبیعی

اثر بر محیط بیولوژیکی

اثر بر محیط فیزیکوشیمیایی

انواع آلودگیها

594/0

665/0

573/0

آلودگی آب

243/0

214/0

259/0

آلودگی هوا

093/0

081/0

116/0

آلودگی مواد زائد جامد

070/0

040/0

052/0

آلودگی صوتی

نمودار شماره (2): وزن اثرات آلودگیهای ناشی از صنعت پتروشیمی مورد مطالعه بر محیط فیزیکوشیمیایی و بیولوژیک

 

- اثر بر محیط انسانی

اثرات ناشی از ایجاد آلودگیها بر سلامت کارکنان منطقه ویژه که بیشتر در معرض آلاینده ها نسبت به افراد بومی و ساکن در منطقه می باشند، دارای اهمیت بیشتر بوده و امتیاز بالاتری را به خود اختصاص می دهد. آلودگی هوای  ناشی از گازهای خروجی دودکشها و بخارات شیمیایی با ایجاد اختلالات تنفسی، سلامت کارکنان سایت پتروشیمی را به خطر می اندازد. طبق نتایج اندازه گیری، عمده گازهای منتشره در این مجتمع NOx  H2S, CO, و ذرات معلق پودر سفید رنگ PTA بوده و میزان تولید آنها در برخی موارد بیشتر از حد استاندارد خروجی از دودکش و حد مجاز تماس شغلی می‌باشد. همچنین آلودگی صوتی بالاتر از حد استاندارد محیط کار با وجود ایزوله بودن کانونهای آلودگی صوتی بر سلامت کارکنان تاثیر گذار می باشد. (8، 10 و 24). لذا هر دو آلودگی با وزن 421/0 در اولویت اول اهمیت قرار گرفته است.  آلودگی ناشی از مواد زائد جامد به دو طریق دفن غیر بهداشتی و سوزاندن در کوره زباله سوز محتمل است. نتایج اندازه گیری از خروجی سه زباله سوز موجود در مجتمع پتروشیمی مورد مطالعه نشان می دهد که میزان گازهای خروجی آنها در حد استانداردهای زیست محیطی می باشد. سایر پسماندهای تولیدی به فروش رسیده و یا توسط شهرداری منطقه ویژه در محلی در بیرون از سایت صنعتی دفن می گردد. بنابراین اثر آلودگی پسماندها بر سلامت کارکنان منطقه ویژه ناچیز بوده و با وزن 114/0 نمره دهی شده است. آلودگی آب ناشی از فعالیت صنایع مورد مطالعه تنها از طریق صید و تغذیه از آبزیان آلوده بر بهداشت و سلامت افراد تاثیر گذار می باشد. در ماتریس اثرات سوء بر سلامت افراد بومی و کارکنان منطقه، آلودگی آب بعنوان اولویت سوم با وزنهای بترتیب 097/0 و 044/0 تعیین شده است.

در ماتریس اثر بر افراد بومی، آلودگی هوا در اولویت اول اهمیت با وزن 585/0 و آلودگی صوتی با توجه به فاصله مراکز مسکونی از مجتمع پتروشیمی مورد مطالعه در اولویت آخر با وزن 037/0 نمره دهی شده است. وزن اثرات آلودگیها بر سلامت افراد بومی و کارکنان منطقه در جدول شماره (2) و نمودار شماره (3) نشان داده شده است.

جدول شماره (2): وزن اثرات آلودگیهای ناشی از صنعت پتروشیمی مورد مطالعه بر بهداشت و سلامت افراد بومی و کارکنان (محیط انسانی)

 

اثر بر کل محیط انسانی

اثر بر سلامت کارکنان منطقه ویژه اقتصادی

اثر بر سلامت افراد بومی

انواع آلودگیها

085/0

044/0

097/0

آلودگی آب

588/0

421/0

585/0

آلودگی هوا

178/0

114/0

280/0

آلودگی مواد زائد جامد

150/0

421/0

037/0

آلودگی صوتی

 

نمودار شماره (3): وزن اثرات آلودگیهای ناشی از صنعت پتروشیمی مورد مطالعه بر بهداشت و سلامت افراد بومی و کارکنان (محیط انسانی)

نتایج مطالعات حاکی از آن است مهمترین عامل تخریب محیط طبیعی اعم از فیزیکی و بیولوژیکی، آلودگی آب بوده و عمده ترین عاملی که بهداشت و سلامت افراد را تحت تاثیر قرار می دهد، آلودگی هوا می باشد. در نهایت ارزیابی گزینه ها نسبت به هدف ساختار سلسله مراتبی نشان می دهد که آلودگی آب با وزن نهایی 468/0 مهمترین آلودگی زیست محیطی در منطقه بشمار آمده و حذف و یا کاهش آن با اجرایی نمودن راهکارهای بهینه ضروری 
می باشد. اهمیت آلودگی هوا بر منابع زیستی منطقه با وزن نهایی 299/0 در اولویت دوم می باشد. آلودگی پسماندها و آلودگی صوتی نیز بترتیب با وزنهای 118/0 و 115/0 در اولویت اهمیت سوم و چهارم قرار گرفته اند. در جدول شماره (3) و نمودار شماره (4) وزن نهایی معیارها و گزینه ها ارائه شده است.

 

 

جدول شماره (3): ارزشگذاری و مقایسه زوجی آلودگیهای صنعت پتروشیمی مورد مطالعه نسبت به معیارهای محیط طبیعی و انسانی

 

اثر بر کل محیط زیست

اثر بر محیط انسانی

اثر بر محیط طبیعی

انواع آلودگیها

468/0

085/0

594/0

آلودگی آب

299/0

588/0

243/0

آلودگی هوا

118/0

178/0

093/0

آلودگی مواد زائد جامد

115/0

150/0

070/0

آلودگی صوتی

 

نمودار شماره (4): ارزشگذاری و مقایسه زوجی آلودگیهای صنعت پتروشیمی مورد مطالعه نسبت به معیارهای محیط طبیعی و انسانی

ب. اولویت بندی مهمترین آلاینده های آب

بر اساس نتایج اندازه گیریهای انجام شده، آلاینده های دارای مقادیر بالاتر از حد استاندارد شامل فلزات سنگین، ترکیبات نفتی، اکسیژن مورد نیاز شیمیایی و مجموع مواد جامد معلق در آب بعنوان گزینه جهت اولویت بندی
آلاینده های آب در نظر گرفته شده اند. از آنجائیکه تخریب محیط زیست به سه عامل تاثیر پذیری پارامترهای زیست محیطی، میزان آلودگی عوامل آلاینده و اثرات تجمعی سایر صنایع پتروشیمی بستگی دارد، لذا این عوامل بعنوان زیرمعیارهای تخریب محیط زیست انتخاب شده است. سپس زیستگاههای آبی تحت اثر به 4 منطقه شامل بخش محصور خور زنگی، بخش آزاد خور زنگی، خور موسی و خور جعفری طبقه بندی گردیده و نسبت به دو مولفه ارزش اکولوژیکی و آسیب پذیری با یکدیگر مقایسه زوجی شده اند. هر یک از زیستگاههای تعیین شده نیز به دو بخش زنده و غیر زنده تقسیم گردیده و اثر بر کلیه پارامترهای زنده شامل اثر بر تراکم و تنوع گیاهان آبزی، ماهیان، جوامع کفزی،  پرندگان آبچر، کنار آبچر و اثر بر پارامترهای غیر زنده (فیزیکوشیمیایی) آب اعم از میزان شوری، دما، رنگ، اسیدیته و غیره در هر یک از آنها سنجش و وزن دهی شده است. میزان آلودگی عوامل آلاینده نیز با مقایسه میانگین غلظت آلاینده های در نظر گرفته شده تعیین گردیده و سهم این عامل در ایجاد اثرات تخریبی بر عوامل زیست محیطی مشخص شده است. اثرات تجمعی ناشی از سایر صنایع پتروشیمی موجود در منطقه ویژه صنعتی ماهشهر نیز با استفاده از نتایج اندازه گیری کیفیت آب خورها، مورد بررسی و وزن دهی قرار گرفته است. ساختار سلسله مراتبی اولویت بندی مهمترین آلاینده های آب در نمودار شماره (5) نشان داده شده است.

نمودار شماره (5): ساختار فرایند تحلیل سلسله مراتبی تعیین مهمترین آلاینده های آب

از بین سه معیار در نظر گرفته شده در تخریب زیست محیطی، اثرات تجمعی آلاینده ها با وزن 540/0 در اولویت نخست می باشد. مجتمع پتروشیمی مورد مطالعه مجهز به سیستم تصفیه فاضلاب مستقل بوده و در اغلب موارد فاکتورهای فیزیکوشیمیایی پساب خروجی از این سیستم در حد استاندارد می باشد، بنابراین معیار میزان آلودگی عوامل آلاینده با وزن 163/0 کمترین سهم را در تخریب محیط زیست منطقه ایفا می کند. مقایسه خورهای موجود در منطقه مورد مطالعه بر اساس دو معیار ارزش اکولوژیکی و آسیب پذیری نشان می دهد خور موسی دارای بالاترین ارزش اکولوژیکی و تنوع و تراکم گونه ای می باشد (2 و 11). به دلیل عدم ارتباط خور جعفری به خورهای دیگر از سمت غرب و محصور شدن آن توسط مجتمعهای پتروشیمی، جریان طبیعی گردش آب و جزر و مد در آن تا حدی مختل شده است. همچنین ورود آلاینده های ناشی از صنایع پتروشیمی واقع در مجاور این خور باعث گردیده که گونه های آبزی در آن محدود به جوامع فقیر کف زی از نوع کشتی چسبها، خزه شکلان، شکم پایان و ماهیهای کوچک به تعداد بسیار اندک گردد (1). لذا در ماتریس نمره دهی، این خور کمترین امتیاز را از لحاظ ارزش اکولوژیکی به خود اختصاص داده است. در مقایسه زوجی خورها بر اساس آسیب پذیری، خور زنگی بعنوان نزدیکترین خور به مجتمع پتروشیمی مورد مطالعه دارای بیشترین آسیب پذیری نسبت به آلاینده ها می باشد بخش محصور خور زنگی از طریق کالورتی که از زیر جاده ترانزیت احداث شده، با آبهای آزاد آن ارتباط دارد و در اثر حرکات جزر و مدی دریا، آلودگیهای موجود در بخش محصور به بخش آزاد انتقال می یابد. خور جعفری از طریق کانال تاسیساتی که در سایت حفر شده با انشعابات خور زنگی ارتباط داشته و بطور غیر مستقیم تحت تاثیر آلودگی آن قرار می گیرد. لذا در اولویت سوم قرار می گیرد. خور موسی نیز نسبت به خورهای مورد مطالعه، دارای فاصله زیاد از مجتمع پتروشیمی بوده و کمتر در معرض آلاینده های ناشی از فعالیتهای آن قرار می گیرد (1 و 12). این خور دارای کمترین آسیب پذیری نسبت به آلاینده ها بوده و در اولویت آخر قرار گرفته است. در نمودار شماره (6) وزن خورها بعنوان زیستگاههای آبی موجود در منطقه بر اساس دومعیار ارزش اکولوژیک و آسیب پذیری آورده شده است.

 

 

نمودار شماره (6): مقایسه زوجی خورهای موجود در منطقه مطالعاتی بر اساس دو معیار ارزش اکولوژیک و آسیب پذیری

 

در ماتریسهای اثر آلاینده های آب بر موجودات زنده خورها، دو آلاینده فلزات سنگین و ترکیبات نفتی به دلیل ایجاد تغیرات رفتاری و فیزیولوژیکی در جانوران آبزی و کنار آبزی و همچنین جلوگیری از تداوم عمل فتوسنتز در گیاهان آبزی ( 13 و 25) در اولویتهای اول تا دوم نمره دهی شده اند. میزان غلظت بالای TSS موجب مسدود شدن آبشش ماهیان و اختلال در سیستم تنفسی آنها، تغییر در شکل بستر و زیستگاه جوامع بنتیک می شود (14 و 15). اثر این آلاینده بر عوامل زنده خورها در اولویت سوم اهمیت می باشد. افزایش COD نیز بطور غیر مستقیم با ایجاد کاهش در میزان اکسیژن محلول در آب باعث تنزل کیفیت زیستی آبزیان می شود. لذا در اولویت آخر نمره دهی شده است. در جدول شماره (5) و نمودار شماره (7) سهم هر یک از آلاینده های آب در تخریب محیط زیست و اثر بر سلامت و بهداشت کل افراد نشان داده شده است.

طبق نتایج اندازه گیری از خروجی پساب سیستم تصفیه فاضلاب مجتمع پتروشیمی مورد مطالعه، میزان غلظت TSS در دوره های مختلف نمونه برداری بیشتر از سایر آلاینده ها می باشد. لذا در ماتریس اولویت بندی میزان آلودگی عوامل آلاینده با وزن 560/0 نمره دهی شده است. میزان غلظت COD، ترکیبات نفتی و فلزات سنگین بترتیب در اولویتهای بعدی نمره دهی شده است. 

 

 

 

 

 

 

 

جدول شماره (5): سهم آلاینده های آب در تخریب زیست محیطی

 

کل تخریب زیست محیطی

اثر بر سلامت و بهداشت افراد کل منطقه

تخریب محیط زیست

آلاینده های آب

235/0

450/0

182/0

ترکیبات نفتی

217/0

450/0

159/0

فلزات سنگین

326/0

050/0

393/0

TSS

223/0

050/0

266/0

COD

 

نمودار شماره (7): سهم آلاینده های آب در تخریب زیست محیطی

 

 

بحث و نتیجه گیری

بر اساس نمره دهی ماتریسها و مقایسه زوجی شاخصهای (متغیرها) مربوط به هر سطح نسبت به شاخصهای هم سطح و سطوح بالایی، وزن دهی گزینه ها نسبت به هدف انجام شده و اولویت بندی نهایی برای آنها صورت پذیرفته است. در بخش تجزیه و تحلیل اثرات و اولویت بندی آلودگیهای ناشی از مجتمع پتروشیمی مورد مطالعه، آب با وزن نهایی 468/0 مهمترین آلودگی زیست محیطی در منطقه از نقطه نظر اثرات سوء بر محیط طبیعی و انسانی شناخته شده است. اهمیت آلودگی هوا و اثرات آن بر منابع زیستی منطقه با وزن نهایی 299/0 در ارجحیت دوم نمره دهی شده است. در جدول شماره (6) وزن هر یک از آلودگیهای ناشی از صنعت پتروشیمی مورد مطالعه در نرم افزار Expert Choice (EC) ارائه شده است. نتایج بدست آمده از ارزیابی اوزان شاخصهای آلاینده آب نشان می دهد TSS با وزن 326/0 مهمترین آلاینده آب ناشی از  صنعت پتروشیمی مورد مطالعه می باشد. از آنجائیکه سایر صنایع پتروشیمی موجود در منطقه صنعتی ماهشهر در ایجاد آلودگی آب خورهای اطراف سهیم می باشند، لذا در تعیین و اولویت بندی مهمترین آلاینده های آب در محدوده مورد مطالعه، آلاینده های ناشی از سایر صنایع پتروشیمی موجود در منطقه نیز مد نظر قرار گرفته و امتیاز دهی نهایی با توجه به اثرات تجمعی آنها بدست آمده است. طبق نتایج، ترکیبات نفتی با وزن 235/0 در اولویت دوم اهمیت از بعد اثرات زیست محیطی قرار گرفته است. همچنین COD و فلزات سنگین بترتیب با وزنهای 223/0 و 217/0 دارای اولویت سوم و چهارم می باشند. اولویت بندی شاخصهای آلاینده آب در جدول شماره (7) نشان داده شده است.

جدول شماره (6): وزن گزینه ها در اولویت بندی انواع آلودگیها در نرم افزار EC

وزن

آلودگیها

299/0

آلودگی هوا

468/0

آلودگی آب

115/0

آلودگی صدا

118/0

مواد زائد جامد

جدول شماره (7): وزن گزینه ها در اولویت بندی نهایی آلاینده های آب در نرم افزار EC

وزن

آلاینده های آب

326/0

TSS

235/0

مواد چربی و روغنی

223/0

COD

217/0

فلزات سنگین

جهت حذف و یا تقلیل اثرات ناسازگار ناشی از میزان غلظت بالای TSS و انتشار ترکیبات نفتی وارده بر محیط پذیرنده راهکارهای زیر پیشنهاد می گردند:

-         اصلاح و یا اضافه نمودن حوضچه های ته نشینی با در نظر گرفتن حجم بالای پساب ورودی و میزان غلظت مواد جامد معلق

-          افزایش زمان ماند پساب در حوضچه ها

-         رفع نقص و اصلاح سیستم تصفیه فاضلاب

-         اجرای برنامه های کنترلی و پایش ادواری در فواصل زمانی کوتاه مدت

-          در مواقع عدم عملکرد مناسب سیستم تصفیه فاضلاب در مجتمع، بازگرداندن پساب خروجی آن به واحد یوتیلیتی و تصفیه خانه فجر

-          قطع و یا محدود کردن ارتباط بخش محصور خور زنگی با آبهای اطراف