تبلیغات
محیط زیست ما ...
 
 
 
انجمن علمی محیط زیست دانشگاه عمران و توسعه

ارزیابی اثرات زیست محیطی EIA

نویسنده : عضو انجمن | تاریخ : 07:04 ب.ظ - جمعه 27 فروردین 1395

نویسنده : بهار انصاری  ارزیابی اثرات زیست محیطی (EIA)  (Environmental Impact Assessment)

ارزیابی اثرات زیست محیطی (EIA) (Environmental Impact Assessment) ، روشی است که در آن اثرات ناشی از انجام یک پروژه یا عملیات آن بر محیط زیست بررسی و پیش بینی می گردد تا در هنگام انجام پروژه، با توجه به شناخت وضعیت موجود و نوع اثرات، عملیات بصورتی انجام پذیرد تا کمترین اثر بر محیط زیست وارد گردد. در حال حاضر فعالیتهای بیش از حد بشر عاملی است که به طبیعت و محیط زیست صدمه می زند. محدود کردن این فعالیتها به دلیل نیاز انسان به غذا و انرژی ممکن نیست به همین دلیل کشورهای مختلف تلاش می کنند که آثار و پیامدهای این فعالیت ها مورد توجه و بررسی قرار گیرد. به این بررسی و آینده نگری ارزیابی آثار محیط زیستی می گویند . در ایران نیز برای ارزیابی آثار محیط زیستی برخی از طرحهای ( پروژه های ) صنعتی و عمرانی الزام قانونی وجود دارد. در واقع ارزیابی آثار محیط زیستی برای جلوگیری از اثر منفی طرح ( پروژه ) بر محیط زیست و کاهش هزینه ها است. در ارزیابی آثار محیط زیستی، آثار طرح ( پروژه) بر محیط زیست پیش بینی می شود تا از آسیب به محیط زیست جلوگیری شود یا به کمک اقدامهایی برای اصلاح و کاهش آثار منفی طرح ( پروژه) اقدام شود.
در این روش، با انجام مطالعات و شناختی که کارشناسان از وضعیت موجود محیط و فرآیندهای پروژه در مرحلۀ ساخت و بهره برداری بدست می آورند، اثرات فاکورهای عملیاتی را بر فاکتورهای زیست محیطی در مراحل مختلف شناسایی و راهکارهایی را برای کاهش اثرات فوق پیشنهاد می نمایند. توسعه به مجموعه فعالیتها و کارهای انسان گفته می شود که برای بهبود زندگی خود و محیط زیست انجام می دهد. برای پایدار بودن توسعه در بلندمدت لازم است به محدودیتهای محیط زیست و منابع طبیعی توجه شود . توسعه پایدار توسعه ای است که سلامت انسان و محیط زیست را در بلندمدت بهبود دهد. یکی از راههای رسیدن به توسعه پایدار ارزیابی آثار محیط زیستی طرحها ( پروژه ها) است.

پیشینه قانونی ارزیابی محیط زیستی در ایران
در قوانین، مقررات و ضوابط سوابق کشور، اصطلاح متداول و شناخته شده ای تحت عنوان ارزیابی اثرات محیط زیستی (EIA) وجود نداشت و حتی انجام مراحل ارزیابی نیز در شکل و مفهوم حاضر در مقررات قانونی گذشته پیش بینی نگردیده بود.
برای نخستین بار در سال 1354در آیین نامه جلوگیری از آلودگی هوا مصوب 29/4/54 کمیسیون های مجلس وقت ، صدور پروانه ، تاسیس هر نوع کارخانه وکارگاه جدید وتوسعه و تغییرکارخانجات و کارگاههای موجود موکول به رعایت مقررات و ضوابط حفاظت و بهسازی محیط زیست شده بود. در سال 58 با کوچک شدن ساختار تشکیلاتی سازمان حفاظت محیط زیست دفتر بررسی اثرات توسعه نیزمنحل گردید. مجددا در سالهای اخیر، واحد مذکور با عنوان دفتر ارزیابی زیست محیطی در حوزه معاونت محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست ایجاد گردیده و اجرای مقررات نظارتی مربوط به ارزیابی اثرات زیست محیطی طرحها و پروژه های توسعه را بر عهده دارد.
فاکتورهای زیست محیطی که در این مورد شناسایی و بررسی قرار گرفته و وضعیت موجود محیط زسیت را مشخص می نمایند، عبارتند از :
-     محیطهای فیزیکی ( زمین شناختی - لرزه خیزی -  هوا - آب خاک – صدا )
-     محیطهای اجتماعی و اقتصادی (جمعیت – سواد و آموزش – دین – بهداشت و درمان – امکانات رفاهی ، اشتغال و بیکاری، نوع فعالیت، صنایع و کاربری های مختلف و ....)
-     محیطهای فرهنگی (اماکن تفریحی، اماکن مذهبی، اماکن علمی، آثار تاریخی و باستانی، امکان حفاظتی، چشم اندازها و...)-     محیطهای بیولوژیکی ( گیاهان و جانوران) و آلودگیهای زیست محیطی موجود ( هوا ، خاک ، آب ، صدا).
 بررسی فاکتورهای فوق، شناخت کاملی از وضعیت موجود محیط زیست به کارشناسان مربوطه ارائه می دهد. پس از این مرحله، فرآیند پروژه در مرحله ساخت، بهره برداری و زمان پس از بهره برداری بطور کامل مورد بررسی و شناسایی قرار می گیرد. در این مرحله از مطالعات، مشخص می شود که یک پروژه از ابتدای آماده سازی و ساخت تا انتهای دوره بهره برداری، چه عملیات و فرآیندهایی را شامل می گردد و در هر مرحله چه موادی را به محیط زیست وارد یا تغییراتی در آن ایجاد می نماید.
اثراتی که از یک فرآیند و یا عملیات بر فاکتورهای زیست محیطی پیش بینی می گردد، می تواند مثبت و یا منفی باشد. این مرحله از مطالعات ارزیابی، یعنی شناخت اثرات ، پس از مراحل شناسایی وضعیت موجود محیط زیست و مراحل مختلف پروژه انجام می پذیرد.
در این مرحله نوع اثرات ناشی از عملیات پروژه بر هر یک از فاکتورهای تأثیر پذیر محیط زیست ، شناسایی می گردد.
این اثرات از نظر تقسیم بندی به انواع زیر تقسیم می گردند:
مفید یا مضر (مثبت یا منفی).
کوتاه مدت یا بلند مدت.
مستقیم یا غیر مستقیم.
برگشت پذیر یا غیر قابل برگشت.
اولیه ، ثانویه ، ثالثیه.
قطعی ، احتمالی – غیر محتمل.
موقت یا دائمی.
قابل پیشگیری یا کنترل و غیر قابل پیشگیری و کنترل.
تجمعی (ترکیبی).
استراتژیک.
بویژه مشخص (مهم).اثرات مفید (مثبت) و مضر (منفی):  اثرات پروژه بر محیط زیست را که باعث بهبود وضعیت موجود گردد ، اثرات مثبت و اثراتی را که وضعیت موجود را تضعیف و یا بحرانی سازد ، اثرات منفی می نامند.
اثرات کوتاه مدت و بلند مدت:  اثراتی را که در زمان کوتاه و سریعاً رخ می دهند را اثرات کوتاه مدت و اثراتی را که ابتدا مشخص نمی گردد و در زمان طولانی بروز می نمایند را اثرات بلند مدت می نامند.
اثرات مستقیم و غیر مستقیم :  اثرات مستقیم ، اثراتی هستند که به طور واضح و به شکل مستقیم بر فاکتورهای زیست محیطی تأثیر می گذارند در حالیکه اثرات غیر مستقیم اثرات، ناشی از عملیات مستقیم بوده و در بلند مدت نمایان می گردند.
اثرات برگشت پذیر و غیر قابل برگشت پذیر:  اثرات برگشت پذیر ، اثراتی هستند که با کارهای مدیریتی با تعدیل فرآیندهای  توسعه اولیه، قابلیت برگشت پذیری دارند، اما اثرات غیر قابل برگشت، اثراتی هستند که قابل برگشت پذیری و جبران نمی باشند.
اثرات اولیه ، ثانویه ، ثالثیه :  اثرات اولیه ، اثراتی هستند که در مراحل اولیه عملیات حادث گردیده و تأثیرات محیطی آنها قابل پیش بینی و احتمالاً قابل رویت است. اثرات ثانویه ناشی از فعالیتهای اولیه و در مدت زمانی پس از بروز اثرات اولیه ظهور می نماید. اثرات ثالثیه در پی اثرات اولیه و ثانویه خود را نشان می دهد و مدت بروز آن طولانی تر می باشد.
اثرات قطعی، احتمالی، غیر محتمل:  اثرات قطعی، اثراتی هستند که بروز آنها کاملاً قابل پیش بینی و حتی مشاهده می باشد. اثرات احتمالی ، اثراتی هستند که بروز آنها کاملاً و بطورقطعی ، قابل پیش بینی نمی باشد ، اما احتمال بروز آنها وجود دارد.
اثرات غیر محتمل اثراتی هستند که احتمال بروز آنها بسیار ضعیف و در حد صفر می باشد.
اثرات موقت و دائمی:  اثرات موقت، اثراتی هستند که در کوتاه مدت بروز نموده و پس از مدتی از بین می روند. اثرات دائمی، اثراتی هستند که در مدت زمان طولانی و حتی در تمام زمان اجرای طرح، بر محیط تأثیر گذار می باشند.
اثرات قابل پیشگیری و کنترل و اثرات غیر قابل پیشگیری و کنترل:  اثراتی که با اجرای برنامه های مدیریتی می توان از بروز آنها جلوگیری نمود را قابل کنترل و اثراتی را که نمی توان راههایی برای پیشگیری ارائه نمود، اثرات غیر قابل کنترل می نامند.
اثرات تجمعی (ترکیبی):  اثراتی هستند که می توانند بر محیط زیست تأثیر بگذارند و با ترکیب یک اثر یا گزینه دیگر، اثرات آن افزایش یافته و اثر تجمعی ایجاد می نمایند.
اثرات استراتژیک:  اثراتی هستند که تغییرات مهم در بافت محیط زیست منطقه ایجاد و سبب تغییرات دائمی در منطقه می شوند.اثرات مشخص (مهم):  هر اثری که سبب کاهش ظرفیت محیط زیست و به زیر آستانه بردن آن بیانجامد ، بعنوان اثرمشخص و مهم شناخته می شود.
پس از شناسایی نوع اثر، معیار ان شناسایی و مورد بررسی قرار می گیرد.
جهت این امر ، معمولاً چهار معیار مدنظر قرار می گیرد که عبارتند از:
1) میزان اثر    2) دامنه اثر    
3) اهمیت اثر    4) اثر با حساسیت ویژه
1) میزان اثر:  نشاندهنده اندازه تغییراتی است که در اجرای پروژه بر محیط پدید می آید.
2) دامنه اثر:  نشانگر محیط تحت تأثیر است. این محیط می تواند شعاعهای کم و یا زیاد را بر حسب نوع فعالیتها شامل گردد. جهت تعیین دامنه اثر ، معمولاً سه محدوده را تحت عناوین محدوده بلافصل، محدودۀ تحت تأثیر مستقیم و محدوده تحت تأثیر غیر مستقیم در نظر می گیرند.
محدوه بلافصل محدوده ای است که پروژه در آن صورت می پذیرد (مساحت اجرای پروژه) 
محدودۀ تحت تأثیر مستقیم ، محدوده ای است خارج از محدودۀ بلافصل بوده و اثرات ناشی از فعالیتهای پروژه بطور مستقیم بر این محدوده تأثیر گذار می باشند . مانند رودخانه اطراف سایت احداث پروژه.
محدودۀ تأثیر غیر مستقیم ، در فاصله ای دورتر از مکان احداث پروژه قرار گرفته و امکان دارد بعلت گسترش دامنه اثرات ، تحت تأثیر قرار گیرد.
3) اهمیت اثر:  این فاکتور با میزان و مقدار یک اثر متفاوت است و برای گونه های مهم از لحاظ اکولوژیکی و یا مکانهای با ارزش فراوان بکار برده می شود. در این عوامل این پارامتر بر اساس ارزش و اهمیت فاکتورهای تأثیرپذیر مشخص می گردد.اثر با حساسیت ویژه:  بدلیل میزان تأثیر پذیری زیست محیطی ویژه ای که برخی از مناطق با توجه به شرایط خاص خود دریافت می دارند، فعالیتها و اثرات یک پروژه ، می تواند اثرات قابل توجهی پدید آورد؛ مانند شهر تهران که دارای آلودگی هوای شدیدی است و فعالیت و یا احداث برخی از صنایع در این شهر، می تواند اثرات بسیار ویژه و شدید را نسبت به شهرهای دیگر کشور بدنبال داشته باشد.
یکی از مراحل مهم در ارزیابی اثرات زیست محیطی یک پروژه، پیش بینی تغییرات در محیط زیست منطقه می باشد. پس از شناسایی نوع، اهمیت و میزان اثرات، تغییراتی را که در صورت اجرای پروژه بر محیط زیست بوقوع خواهد پیوست، باید پیش بینی گردد.
برای این منظور، وضعیت محیط زیست منطقه در سه حالت، وضعیت موجود، وضعیت آینده منطقه بدون اجرای پروژه و وضعیت آینده منطقه در صورت اجرای پروژه مطالعه و بررسی می گردد. در این بخش از مطالعه وضعیت آینده منطقه در صورت عدم اجرا و یا اجرای پروژه نسبت به وضعیت موجود مقایسه می شود و تغییرات قابل پیش بینی نسبت به حال، مورد بررسی قرار می گیرد.
گزینه عدم اجرای پروژه تحت عنوان " گزینه نه " بررسی می شود. این گزینه بدان معناست که چنانچه پروژه پیشنهادی اجرا نگردد، وضعیت آتی محیط زیست در این شرایط چگونه خواهد بود.
گزینه اجرای پروژه نیز تحت همین عنوان (گزینه اجرایی) مورد مطالعه قرار می گیرد و تغییرات محیط زیست در صورت اجرای پروژه پیش بینی و با گزینه های دیگر مقایسه می گردد.
تعداد گزینه ها در پروژه های مختلف می تواند متفاوت باشد. این امر با توجه به نوع پروژه، مکانهای پیشنهای و شرایط محیطی می تواند تعیین گردد.
مرحله بعدی انتخاب گزینه برتر می باشد. این امر با استفاده از متدولوژیهای مختلف صورت می پذیرد. مهمترین متدهای کاربردی در حال حاضر که در کشور ما نیز بیشتر از متدهای دیگر استفاده می گردند، عبارتند از:
روشهای کارشناسی (تخصصی ویژه)Ad hac))
شبکه ها (Network)
روی هم گذاری صفحات (Over lay)
صورت ریزها(Check list)
ماتریسها(Matrixes)با کمک یکی از روشهای فوق، گزینه های انتخابی معیار گذاری و گزینه برتر انتخاب می گردد. انتخاب روش با توجه به نوع و وسعت پروژه و نظرات کارشناسان، می تواند متفاوت باشد. گاهی برای اطمینان از نتیجه حاصله می توان از بیش از یک روش برای ارزیابی و انتخاب گزینه برتر استفاده نمود. پس از ارزیابی اثرات گزینه ها و انتخاب گزینه برتر ، از آنجاییکه هر یک از آنها دارای اثرات منفی بر محیط زیست می باشند، باید روشهایی جهت حذف، کاهش و یا کنترل اثرات نامطلوب و سوء زیست محیطی، امکان تجدید پذیری، احیاء و یا جبران خسارت وارده بر محیط زیست ارائه گردد.

چنین اقدامی که بعنوان تخفیف اثرات سوء و یا اقدامات اصلاحی نامیده می شود، یک ضرورت در گزارشات ارزیابی می باشد و مجریان طرح باید اقدامات فوق را در برنامه های خویش رعایت نمایند.
آخرین مرحله از گزارش ارزشیابی، ارائه روشهای مدیریت زیست محیطی می باشد که جهت هماهنگی فعالیتهای توسعه و محیط زیست در راستای دسترسی به اهداف توسعه پایدار، صورت می پذیرد. بطور کلی مدیریت زیست محیطی به معنی تدوین استراتژیهای توسعه ای متناسب با محیطزیست است که با توجه به ماهیت آن می تواند دارای ابعاد جهانی، منطقه ای و محلی باشد. این برنامه ها در مطالعات ارزیابی اثرات زیست محیطی از جایگاه ویژه ای برخوردار می باشد.                                         
فهرست پروژه‌های مشمول ارزیابی اثرات محیط زیستی1- كارخانجات پتروشیمی درهر مقیاس
2- پالایشگاه‌ها در هر مقیاس
3- نیروگاه‌ها با ظرفیت تولیدی بیش از 100مگاوات
4- صنایع فولاد در دو بخش زیر:
الف- واحدهای تهیه‌كننده خوراك ذوب و ذوب با ظرفیت تولیدی بیش از 300 هزارتن در سال
ب- واحدهای نورد
5- سدها و سازهای دیگر آبی در سه بخش زیر:
الف- سدها با ارتفاع بیش از 15متر و یا دارای ساختارهای جنبی بیش از 40 هكتار و یا مساحت دریاچه بیش از 400 هكتار
تبصره 1: سدهای باطله (نگهدارنده مواد آلوده) در هر اندازه شامل ارزیابی محیط‌زیستی می‌باشند.
ب- دریاچه‌های انسان‌ساخت در مساحت بیش از400 هكتار
تبصره2: اندازه دریاچه‌های پرورش آبزیان در مقیاس كوچكتر از 400هكتار با هماهنگی وزرات جهادسازندگی و سازمان حفاظت محیط‌زیست تعیین می‌شود.
ج- طرح‌ها و پروژه‌های آبیاری و زهكشی در وسعت بیش از 5‌هزار هكتار
6- شهرك‌های صنعتی (با هر عنوان) در وسعت بیش از یكصد‌هكتار
7- فرودگاه‌ها با طول باند بیش از 2هزار متر
8- واحدهای كشت و صنعت در وسعت بیش از 5‌ هزار هكتار
9- كشتارگاه‌های بزرگ صنعتی
10- مراكز دفن زباله برای شهرهایی با جمعیت بیش از 200 هزار نفر و شهرهای جدید                                                            11- مراكز بازیافت صنعتی زباله (كارخانه‌های كمپوست)
12- طرح‌های خطوط نفت و گاز
13 - طرح‌های سكوهای نفتی
14- طرح‌های ذخیره‌گاه‌های نفتی
15- طرح‌های بزرگ جنگلداری
16- طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ راه‌ كشور
17 - طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ راه‌‌آهن كشور
18- طرح ها و پروژه‌های گردشگری
19- كارگاه‌ها و مجتمع‌های صنعتی و خدمات مربوطه بیش از 5 هزار‌مترمربع
20- نمایشگاه‌های دایمی، صنعتی و خدماتی بیش از10 هزار‌مترمربع
21- انبارهای مواد شیمیایی و كالاهای خطرناك بیش از 5 هزار‌مترمربع
22- كارگاه‌های فعالیت‌های عمرانی و راه‌سازی بیش از 10 هزار‌متر‌مربع
23- ذخیره‌گاه‌های مواد سوختی بیش از 1میلیون‌لیتر
24- پایانه‌های بار و مسافر بیش از 2 هزار‌مترمربع
25- واحدهای پرورش طیور، دام و سایر حیوانات اهلی و وحشی بیش از 5 هكتار
26- واحدهای پرورش ماهی و سایر آبزیان بیش از 10هزار‌مترمربع
27- طرح‌های سازه‌های دریایی، بنادر صیادی، پایانه‌های نفت و گاز و عملیات لایروبی در هر مقیاس
28- طرح‌های تاسیسات آبی و بهداشتی
29- شبكه جمع‌آوری و واحدهای تصفیه و دفع فاضلاب در مقیاس شهری
30-تصفیه‌خانه بزرگ آب در مقیاس شهری (بیش از 5‌‌ هزار‌مترمربع در شبانه‌روز)
31- طرح‌های دفع و دفن پسماند در مقیاس شهری
32- مراكز نظامی و آموزشی بیش از 5 هزار مترمربع
33- شهرك‌های گردشگری بیش از 10هزار مترمربع
34-شهرك‌های سینمایی بیش از 5 هزار مترمربع                                                                                                                 35- پارك‌ها و یا اردوگاه‌های تفریحی، آموزشی و پژوهشی و ورزشی بیش از 10هزار مترمربع
36- معدن مس حداقل ظرفیت استخراجی یك‌‌میلیون تن در سال
37- معدن سنگ آهن حداقل ظرفیت استخراجی 600 هزار تن
38- معدن سنگ طلا با هر ظرفیتی
39- سرب و روی حداقل ظرفیت استخراجی یكصد هزار تن در سال
40-معادن سایر فلزات حداقل ظرفیت استخراجی 100هزار تن
41- زغال‌سنگ حداقل ظرفیت استخراجی80 هزار تن در سال
42- نمك آبی در سطح بیش از 400 هكتار
43- كارخانجات سیمان
44- كارخانجات تولید قند و شكر
45- كارخانجات تولید گچ و آهك صنعتی
46- واحدهای تولید مواد اولیه بهداشتی، آرایشی و داروسازی
47- كارخانجات بزرگ تولید قطعات خودرو دارای هر سه واحد ذوب، ریخته‌گری و آبكاری
48- واحدهای تصفیه دوم روغن موتور
49- طرح‌های احداث و بهره‌برداری از میادین نفت و گاز جدید با بیش از 10 حلقه چاه و همچنین طرح‌های توسعه میادین نفت و گاز موجود در صورتی كه بعد از توسعه تعداد چاه‌ها به بیش از 10 حلقه برسد.                                                                                اهداف ارزیابی محیط زیستی
مطالعات ارزیابی اثرات محیط زیستی دارای دو هدف بلند مدت وکوتاه مدت به شرح زیر می باشد :
الف : اهداف کوتاه مدت
- تعیین اقدامات اصلاحی مناسب و درج آن در برنامه پروژه
- پیش بینی پروژه پیامدهای محیط زیستی مهم و ماندگار
- تعیین ویژگی های پیامدهای محیط زیستی مهم و ماندگار پیش بینی نشده
- تعیین درآمد ها و هزینه های محیط زیستی پروژه
ب : اهداف بلند مدت
ارزیابی تمام پیامدهایی که پروژه پیشنهادی توسعه اعم از خصوصی یا دولتی در محیط زیست ایجاد می کند.
نیازها و ضرورتهای ارزیابی محیط زیستی
ارزیابی یکی ازروش‌های مقبول برای دستیابی به اهداف توسعه پایداراست ومی‌تواند به‌عنوان یک ابزار‌ برنامه ر‌یزی در دسترس برنامه ریزان، مدیران وتصمیم گیرندگان قرارگیرد تا براساس آن بتواننداثرات بالقوه محیط زیستی که درنتیجه اجرای پروژه های عمرانی وتوسعه پدیدارمی شوند را شناسایی نموده و گزینه های منطقی جهت رفع کاهش آنها انتخاب کنند.